 |
 |
| TẾT
NGUYÊN ĐÁN |
Tết Nguyên đán (Tết
Cả) là lễ hội lớn nhất trong các lễ
hội truyền thống Việt Nam từ hàng ngàn đời
nay, là điểm giao thời giữa năm cũ và năm
mới; giữa một chu kỳ vận hành của đất
trời, vạn vật cỏ cây. Tết Nguyên đán
Việt Nam từ buổi "khai thiên lập địa"
đă tiềm tàng những giá trị nhân văn thể
hiện mối quan hệ giữa con người với thiên
nhiên, vũ trụ qua bốn mùa xuân-hạ-thu-đông và
quan niêm "ơn trời mưa nắng phải th́" chân
chất của người nông dân cày cấy ở
Việt Nam... Tết c̣n là dịp để mọi người
Việt Nam tưởng nhớ, tri tâm tổ tiên, nguồn
cội; giao cảm nhân sinh trong quan hệ đạo lư (ăn
quả nhờ kẻ trồng cây) và t́nh nghĩa xóm làng
...
Ông Táo hay thần bếp là người mục kích sự
làm ăn của mọi nhà. Theo tập tục hàng năm
ông Táo phải thu xếp lên trời vào ngày 23 tháng
chạp để tâu bày mọi việc dưới
trần thế với Ngọc Hoàng. Bởi thế nên,
trong ngày này, mọi gia đ́nh người Việt Nam
đều làm mâm cơm đạm bạc tiễn
đưa "ông Táo ". Ngày ông Táo về chầu
trời được xem như ngày đầu tiên
của Tết Nguyên đán. Sau khi tiễn đưa ông Táo
người ta bắt đầu dọn dẹp nhà cửa,
lau chùi đồ cúng ông bà tổ tiên, treo tranh, câu đối,
và cắm hoa ở những nơi trang trọng để
chuẩn bị đón tết.
Cùng với tranh (tranh dân gian, câu đối), hoa quả là
yếu tố tinh thần cao quư thanh khiết của người
Việt Nam trong những ngày đầu xuân. Miền
Bắc có hoa Đào, miền Nam có hoa Mai, hoa Đào, hoa Mai tượng
trưng cho phước lộc đầu xuân của
mọi gia đ́nh người Việt Nam. Ngoài cành Đào, cành
Mai, mấy ngày tết người ta c̣n "chơi" thêm
cây Quất chi chít trái vàng mọng, đặt ở pḥng
khách như biểu tượng cho sự sung măn, may
mắn, hạnh phúc...
Tết trên bàn thờ tổ tiên của mọi gia đ́nh,
ngoài các thứ bành trái đều không thể thiếu mâm
ngũ quả. Mâm ngũ quả ở miền Bắc thường
gồm có nải chuối xanh, quả bưởi, quả
cam (hoặc quít), hồng, quất. C̣n ở miền Nam, mân
ngũ quả là dừa xiêm, măng cầu, đu đủ,
xoài xanh, nhành sung hoặc một loại trái cây khác. Ngũ
quả là lộc của trời, tượng trưng cho ư
niệm khát khao của con người v́ sự đầy
đủ, sung túc. Ngày Tết, dân tộc ta có nhiều
phong tục hay, đáng được gọi là thuần
phong như khai bút, khai canh, hái lộc, chúc tết, du xuân,
mừng thọ... Từ trẻ tới già ai ai cũng
biết, sau đây là một vài phong tục đáng
được duy tŕ phát triển.
Tống cự nghênh tân:
Cuối năm quét
dọn sạch sẽ nhà cửa, sân ngơ, vứt bỏ
những thứ rác rưởi, cùng làng xóm dọn dẹp
nhà thờ, lau giặt, cắt tóc, may sắm quần áo
mới, trang trí bàn thờ, lau chùi bàn ghế ấm chén và
mọi thứ thức ăn vật dụng.
Con cháu trong nhà từ phút giao thừa trở đi ddược
nhắc nhở không được nghịch nghợm, căi
cọ nhau, không nói tục chửi bậy... anh chị, cha
mẹ cũng không quở mắng, tra phạt con em, đối
với ai cũng tay bắt mặt mừng, vui vẻ
niềm nở, chúc nhau những điều tốt lành.
Hái lộc, xông nhà, chúc tết, mừng tuổi:
Ai cũng hy vọng
một năm mới tài lộc dồi dào, làm ăn
thịnh vượng, mạnh khoẻ, thành đạt hơn
năm cũ. Nhiều nhà tự đi hái lộc ở
chốn đ́nh chùa, nơi tôn nghiêm về nhà, tự xông
nhà hay dặn trước người "nhẹ vía"
mà ḿnh thích đến xông nhà. Nhiều người không
tin tục xông nhà nhưng cũng dè dặt, chưa dám
đến nhà ai sớm, sợ trong năm mới gia đ́nh
người ta xảy ra chuyện ǵ không hay lại đổ
tại ḿnh "nặng vía". Chính v́ vậy, sáng mùng
Một lại ít khách.
Sau giao thừa có tục mừng tuổi chúc Tết. Trước
hết con cháu mừng tuổi ông bà cha mẹ. Ông bà cũng
chuẩn bị ít tiền để mừng tuổi con cháu
trong nhà và con cháu hàng xóm láng giềng, bạn bè thân thích.
Lời chúc tết thường là sức khoẻ, phát tài
phát lộc, những người năm cũ gặp
rủi ro th́ động viên nhau "tai qua nạn
khỏi"hay "của đi thay người"nghĩa
là trong cái hoạ cũng t́m thấy cái phúc, hướng
về sự tốt lành. Nhưng nh́n chung trong
những ngày đầu năm, người ta thường
kiêng không nói tới điều rủi ro hoặc xấu
xa.
Phong tục ta ngày Tết việc biếu quà Tết,
tỏ ân nghĩa t́nh cảm, học tṛ tết thầy giáo,
bệnh nhân tết thầy thuốc, con rể tết
bố mẹ vợ... quà biếu, quà tết không đánh
giá theo giá thị trường. Nhưng cũng đừng
nên g̣ bó câu nệ sẽ hạn chế t́nh cảm: không
có quà ngại không đến...
Ở nước ta, vào dịp đầu xuân thường
tổ chức mừng thọ lục tuần, thất
tuần, bát tuần, cửu tuần... tính theo tuổi
mụ. Ngày Tết ngày Xuân cũng là dịp mọi người
đang rănh rỗi, con cháu tụ tập đông vui.
Cũng vào dịp đầu Xuân, người có chức tước
khai ấn, học tṛ, sĩ phu khai bút, nhà nông khai canh, người
buôn bán mở hàng lấy ngày. Sĩ, Nông, Công, Thương
"Tứ dân bách nghệ" của dân tộc ta vốn
cần cù, ai cũng muốn năm mới vận hội hành
thông, làm ăn suôn sẻ. Sau ngày mùng Một, dù có
mải vui tết cũng chọn ngày "Khai nghề",
"Làm lấy ngày". Nếu như mùng Một tốt
th́ chiều mùng Một bắt đầu. Riêng khai bút th́
giao thừa xong, chọn giờ Hoàng đạo không kể
mùng Một là ngày tốt hay xấu. Ngườu thợ
thủ công nếu chưa ai thuê nướn đầu năm
th́ cũng tự làm cho gia đ́nh một sản phẩm,
một dụng cụ ǵ đó. Người buôn bán, v́ ai
cũng chọn ngày tốt nên phiên chợ đầu xuân
vẫn đông, mặc dầu người bán chỉ bán
lấy lệ, người đi chợ phần lớn là
đi chơi xuân.
Cờ bạc:
Ngày xưa các gia
đ́nh có nề nếp quanh năm cấm đoán con cháu
không được cờ bạc rượi chè nhưng
trong dịp tết, nhất là tối 28, 29; gia đ́nh quây
quần bên nồi bánh chưng th́ người bố cho phép
vui chơi. Tam cúc, cờ gánh, cờ nhảy, cờ tướng,
kiệu, chắn, tổ tôm... ai thích tṛ nào chơi tṛ
ấy. Đến lễ khai hạ, tiễn đưa gia tiên,
coi như hết Tết th́ xé bộ tam cúc, thu bàn cờ tướng,
cất bộ tổ tôm hoặc đốt luôn hoá vàng.
V́ sao có tục kiêng hót rác đổ đi trong ba ngày
Tết
Trong "Sưu
thần kư" có chuyện người lái buôn tên là Âu
Minh đi qua hồ Thanh Thảo được thuỷ
thần cho một con hầu tên là Như Nguyên, đem
về nhà được vài năm th́ giàu to. Một hôm,
nhân ngày mùng Một Tết, Âu Minh đánh nó, nó chui vào
đống rác mà biến mất, từ đó nhà Âu Minh
lại nghèo đi. Kể từ đó kiêng không hót rác ngày
Tết.
|
| TẾT
THANH MINH |
|
Thanh Minh
Là
tiết thứ năm trong "nhị thập tứ khí"
và đă được người phương Đông coi là
một lễ tiết hàng năm. Tiết Thanh Minh đến
sau ngày Lập Xuân 45 ngày. Theo nghĩa đen, thanh là khí
trong, c̣n minh là sáng sủa. Khi tiết Xuân Phân qua,
những cơn mưa bụi của trời xuân đă
hết, bầu trời trở nên quang đăng, sáng sủa
là sang tiết Thanh Minh (thường bắt đầu trong
tháng ba hoặc muộn lắm là đầu tháng tư âm
lịch tuỳ từng năm).
Tết Thanh Minh
Nhân
ngày Thanh Minh, cũng như nhiều dân tộc Á Đông khác.
Dân ta có tục đi viếng mộ gia tiên và làm lễ cúng
gia tiên sau cuộc tảo mộ.
Lễ tảo mộ:
Tảo mộ chính là sửa sang ngôi mộ cho
được sạch sẽ. Nhân ngày lễ Thanh Minh
người ta mang theo cuốc xẻng để đắp
lại nấm mồ cho to, rẫy hết cỏ dại và
những cây hoang mọc trèo lên mộ có thể phạm
tới hài cốt của người thân đă khuất.
Sau đó cắm mấy nén hương, đốt vàng mă
hoặc đặt thêm bó hoa dâng cho vong hồn người
quá văng. Bên cạnh những ngôi mộ được trông
nom, săn sóc, c̣n có những ngôi mộ vô chủ, không người
thăm viếng. Những người có ḷng nhân đức
không khỏi mủi ḷng thường cắm một nén hương,
đốt nắm vàng mă cho những ngôi mộ này.
Tại các nơi tha ma mộ địa c̣n có lập
một cái am để thờ chung những mồ mả vô
chủ gọi là Am chúng sinh và mỗi cửa
am có một bà đồng sớm tối đèn hương
thờ phụng.Trong ngày tảo mộ, băi tha ma vốn
vắng lặng bỗng trở nên sầm uất. Mọi
người đi tảo mộ đều vui vẻ và
ăn vận rất chỉnh tề. Các ông già bà cả th́
lo khấn vái nơi phần mộ. Thanh niên nam nữ cũng
nhân dịp này mà phô sắc phô tài. Cả trẻ em cũng
theo cha mẹ đi tảo mộ, trước là để
biết dần những ngôi mộ của gia tiên, sau là
bố mẹ muốn tập cho chúng sự kính trọng
tổ tiên qua tục viếng mộ. Những người
quanh năm đi làm ăn xa cũng thường trở
về vào dịp này để tảo mộ gia tiên và xum
họp với đại gia đ́nh. Thường người
ta đi tảo mộ từ sáng sớm cho đến
gần trưa.
Tục lệ tảo mộ: Thường người
ta đi tảo mộ vào tiết Thanh Minh trời quang mây tĩnh,
và sau đó kính mời hương hồn tổ tiên
về hưởng cỗ con cháu cúng trong dịp này. Nhưng
cũng có nhiều nơi người ta tảo mộ vào
dịp trước và sau ngày Tết. Nhiều làng
thuộc tỉnh Hà Đông ở vào vùng đất thấp,
tới vụ nước, ruộng nương và cả băi
tha ma đều ngập nước, th́ người ta
đi tảo mộ vào đầu tháng chín, sau khi nước
đă rút. Dù đi tảo mộ vào ngày nào th́ việc thăm
nom mồ mả tổ tiên cũng là việc hay. Nghĩ
đến gia tiên tức là nghĩ đến gốc, tưởng
đến nguồn.
Cúng lễ trong ngày Tết Thanh Minh: Tết Thanh
Minh cũng là dịp để con cháu sửa lễ cúng
gia tiên sau khi viếng mộ về. Cũng có nhà sửa
lễ mang ra mộ cúng, nhưng đó chỉ là cúng riêng
một ngôi mộ. C̣n sau đó người ta vẫn cúng
ở bàn thờ tổ tiên và khấn tất cả gia tiên
nội ngoại về phối hưởng. Người ta
thường cúng mặn trong ngày Thanh Minh, nghĩa là có làm
cỗ, hoặc không làm cỗ th́ cũng có đĩa xôi,
con gà cùng với hương hoa, trà rượu, vàng mă. Và
đồng thời với việc cúng tổ tiên cũng có
cúng Thổ Công như trong mọi dịp.
|
TẾT
THƯỢNG NGUYÊN (Tết
Nguyên Tiêu) |
|
Tết Thượng
nguyên (tết nguyên tiêu) vào đúng Rằm tháng Giêng - ngày
trăng tṛn đầu tiên của năm. Tết này
phần lớn tổ chức tại chùa chiền, v́
Rằm tháng Giêng c̣n là ngày vía của Phật tổ. Thành
ngữ "Lễ Phật quanh năm không bằng Rằm
tháng Giêng" xuất phát từ đó. Sau khi đi chùa
mọi người về nhà họp mặt cúng gia tiên và
ăn cỗ.
|
TẾT
TRUNG NGUYÊN (Rằm tháng bảy) |
|
Rằm tháng Bảy
theo tín ngưỡng
là ngày xá tội vong nhân, nghĩa là bao nhiêu tội nhân
ở dưới âm phủ ngày hôm đó đều
được tha tội. Bởi vậy trên dương
thế mọi gia đ́nh đều làm cỗ bàn,
đốt vàng mă cúng gia tiên và đồng thời cúng
những linh hồn bơ vơ không được ai
chăm sóc. Người ta cũng thả chim lên
trời, thả cá xuống sông, để làm điều
phúc đức.
Tục cúng cháo
Xưa, tại các
cầu quán, đ́nh chùa, đều có tổ chức
"cúng cháo" để cúng các cô hồn không ai cúng
giỗ. Các tư gia, ngoài lễ cúng Thổ Công, cúng
gia tiên cũng có cúng cháo cho các cô hồn. Họ bày
cúng ở trước cửa nhà. Đồ lễ đặt
trên một cái mẹt thường gồm có cháo hoa,
những nắm cơm nhỏ, hoa quả, bánh bỏng,
trầu cau, xôi chè cùng với đồ mă, vàng hương.
Mọi người tin rằng các cô hồn những cô
nhi yểu vong, những người chết đường
chết chợ, những người chết không ai
biết, không ai cúng giỗ sẽ đến hưởng
lễ cúng làm phúc trong ngày "xá tội vong nhân"
này.
Lễ
cúng tại đ́nh, chùa, cầu , quán, tổ chức có
quy mô hơn. Ở những nơi này, cháo được
múc ra những bồ đài lá mít cắm ở hai bên
đường trước lễ đài. Đồ mă cùng
trái cây và đồ lễ cũng nhiều hơn. Ngoài ra
c̣n có một nồi cháo lớn. Khi cúng lễ xong
những người nghèo đem liễn tới xin cháo, các
mục đồng và trẻ con xô nhau vào cướp
những hoa quả, bánh trái, tục gọi là cướp
cháo. Những vàng mă được đem hoá và có khi có
tụng kinh để cầu siêu độ cho những vong
hồn vô thừa tự.
Tục đốt mă
Tục
đốt mă từ bên Trung Hoa truyền sang ta. Nguyên đời
xưa dùng đồ bạch ngọc để cúng tế.
Đời sau, v́ bạch ngọc đắt và hiếm, người
ta dùng tiền để thế cho bạch ngọc.
Những tiền này cúng xong đều bỏ đi,
rất phí tổn. Trước sự phí phạm này, vua
Huyền Tôn nhà Đường ra lệnh dùng tiền
giấy thay cho tiền thật.
Những thoi vàng, thoi bạc
giấy được cúng thay cho vàng bạc thật,
những h́nh đồng tiền vẽ trên giấy
được cúng thay cho tiền quan. Đến đời
vua Đường Thế Tôn, quan Từ tế sứ, lo
việc tế tự là Vương Dữ, đă cho cúng toàn
tiền giấy rồi đốt đi. Về sau, từ
đời Ngũ Đại, có thêm tục cúng quần áo, mũ
và đồ dùng bằng giấy. Ta theo ảnh hưởng
đó, cũng có tục đốt mă.
|
TẾT
HẠ NGUYÊN (Tết cơm mới) |
|
Tết Hạ
nguyên vào Rằm hay mồng Một tháng Mười. ở
nông thôn, Tết này được tổ chức rất
lớn v́ đây là dịp nấu cơm gạo mới
của vụ vừa xong - trước là để cúng
tổ tiên, sau để thưởng công cầy cấy.
|
| TẾT
TRÙNG THẬP |
|
Tết của các
thầy thuốc. Theo sách Dước lễ th́ ngày Mười
tháng Mười (âm lịch cây thuốc mới tụ
được khí âm dương, mới kết được
sắc tứ thời (Xuân-Hạ-Thu-Đông) trở nên
tốt nhất. ở nông thôn Việt Nam, đến ngày
đó người ta thường làm bánh dày, nấu chè
kho để cúng gia tiên rồi đem biếu những người
thân thuộc (chứ không mấy quan tâm đến cây
thuốc, thầy thuốc)
|
| TẾT
TÁO QUÂN |
|
Tết Táo quân vào
ngày 23 tháng Chạp - người ta coi đây là ngày "vua
bếp" lên chầu Trời để tâu lại
việc bếp núc, làm ăn, cư xử của gia đ́nh
trong năm qua.
Cứ phiên chợ 23 tháng Chạp, mỗi gia đ́nh thường
mua 2 mũ ông Táo, 1 mũ bà Táo bẵng giấy và 3 con cá
chép làm "ngựa" (chuyện cá chép hoá rồng)
đế Táo quân lên chầu trời. Sau khi cúng trong
bếp, mũ được đốt và cá chép
được mang ra thả ở ao, hồ, sông...
|
|
|
|